The Balkh Art and Cultural Heritage Project 
  • 1

گاهشماری مختصر

گاهشماری مختصر

باکتریا- نام یونانی بلخ که در دورۀ پیش از اسلام، بدان نام شناخته می شد- شامل آبادی عصر مـِـفـرَغ ( بـُرنز ) در حدود 2000 سال پیش از میلاد مسیح بود. دوره ای که نظام آبرسانی شهر ساخته شد. باکتریا، یکی از استان های امپراطوری هخامنشی ( سدۀ ششم پیش از میلاد)، پایتخت سلطنتی هلنی باکتریا و نیز بخشی از امپراطوری کوشانیان ( که از سدۀ اوّل تا سدۀ سوم بعد از میلاد در قدرت قرار داشتند)، بود. کهن ترین متنی که در آن به باکتریای باستان اشاره دارد، در وندیداد، از بخش های اوستا، کتاب مقدس زردشتیان آمده است. باکتریا (باختری) به عنوان یکی از ساتراپ ها (استان های) هخامنشی، در سنگ نوشته های سه زبانۀ  داریوش اوّل ( حکومت: 486-تا 522 پیش از میلاد)، در بیستون و نیز در تخت جمشید، مورد اشاره قرار گرفته است. برپایۀ روایات و سنت های گوناگون، باکتریا بوسیلۀ پادشاهان افسانه ای ایران، یعنی گشتاسپ، پدرش لهراسپ و یا نخستین انسان، کیومرث بنیان نهاده شده است. شایع است که زردشت، پیامبر زردشتیان، در بلخ درگذشته است.

اسکندر کبیر در سال 327 پیش از میلاد، امپراطوری هخامنشیان و سرزمین های شرقی آنها، از جمله باکتریا را درهم شکست. اسکندر با رُکسانا (روشنک)، دختر وُخشـارد، حاکم باکتریا در کوه آریامازش، در شمال باکتریا نزدیک سمرقند، ازدواج کرد. در سال 256 پیش از میلاد، باکتریا به یکی از مناطق سلطنتی هلنی و مستقل از سلوکیان مبدّل شد. در سدۀ دوم پیش از میلاد، مردم چادر نشین شمال، باکتریا را فتح کردند. از میان حاکمان جدید، کوشانیان به برتری دست یافتند. تا سدۀ نخست بعد از میلاد، گسترۀ امپراطوری کوشانیان تا مناطقی فراتر از بلخ یعنی تا قسمت اعظم شمال هند و مرزهای سرزمین سغد در آسیای میانه، گسترش یافت.    

اردشیر اوّل، پادشاه ساسانی(حکومت:22؟ تا-240 میلادی)، بر شاه کوشانی باکتریا چیره شد. ساسانیان تا زمان فتح مسلمانان، بر باکتریا حکومت می کردند. حکومت آنها، گاهی مستقیم ولی بیشتر اوقات به شکل غیر مستقیم و از طریق حاکمان محلی صورت می گرفت.

دربارۀ زمان و سرعت فـتح بلخ توسط سپاهیان مسلمان، روایات متفاوتی بیان شده است. عموماً براین نکته اتفاق نظر وجود دارد که فتح نهایی این شهر، در سال های 89-یا 90ق/ 707 یا-708م، توسط قتیبه بن مسلم صورت گرفته است، هنگامی که  نیزک ترخان، شورشی هپتالی سرکوب شد. بعد از غلبۀ مسلمانان، شهر بلخ در اوایل سدۀ اول هجری/ هشتم میلادی، در منطقه ای که تا شهر مرو( در ترکمنستان امروزی) امتداد یافته بود، به یکی از اصلی ترین مراکز زیستگاه اعراب، خراسان مبدل شد.

در طول دوران اولیۀ خلافت عباسیان (سده های 8- م)، از شهر بلخ به عنوان خاستگاه خانوادۀ وزیر پرور برمکی، یاد و تجلیل می شد. خانواده ای که  پدرانشان مدیران معبد و صومعۀ بودایی نوبهار بودند. بلخ به القاب باشکوهی همچون: مادر شهرها (ام البلاد)، گنبد اسلام (قبة الاسلام)، مزین شد و به یکی از مهمترین شهرهای تاریخی اسلامی در آسیای میانه مبدّل گردید. از ورود اسلام تا غلبۀ مغول در سال 618 ق/ 1220م، بلخ یکی از اصلی ترین مراکز تجارت تعلیم و تربیت، و فرهنگ بود.

در طول سده های 9- 12 میلادی، بلخ توسط  حکومت های محلی مختلفی اداره می شد. حکومت هایی که علیرغم برخورداری از سطح بسیار بالایی از استقلال، به خلافت عباسیان اظهار وفاداری می کردند. این حکومت ها عبارت بودند از:- طاهریان و  بانیجوریان (205- 257ق/ 821- 871م)، صفـّاریان ( 257- 287ق/ 871- 900م)، - سامانیان (287- 382ق/ 900- 992م)، غزنویان و قراخانیان ( 389- 453ق/ 999- 1043-4م)، سلجوقیان و اغوز- غوریان ( 435- 548ق/ 1043- 1153م)، قراختائیان و رعایا و خراج گذارانشان یعنی قراخانیان و غوریان (560- 601ق/ 1165- 1205م).

بلخ از مهمترین مراکزی بود که زبان پارسی نوین در آنجا گسترش یافت. بسیاری از شاعران فارسی زبان در این شهر به ظهور و شکوفایی رسیدند. شاعرانی مانند: ابو الموید بلخی (سدۀ 4ق/10م) و دقیقی بلخی ( د: حدود 370ق/ 980م)، از پیشگامان سرودن شاهنامه در زبان فارسی. شاعران دربار غزنویان، یعنی، عنصری بلخی( د: 431ق/ 1039- 40م) و انوری ابیوردی، تولد در ابیورد و مرگ در بلخ (د: 552 تا 559، یا 583ق/ 1157- 1164 یا 1187م). و مولانا جلال الدین محمد بلخی رومی ( د: 672ق/ 1273م).  

قدیمی ترین اثر به جا مانده، مربوط به تاریخ محلی بلخ، کتاب " فضائل بلخ" است که تالیف آن می بایست در دورۀ حکومت خوازمشاهیان (602- 617ق/ 1205- 1220م) صورت گرفته باشد.

در سده های اخیر، بلخ مورد منازعۀ فرمانروایانی قرار گرفت که برخاسته از کشورهای همسایه، یعنی ایران، هند، ماورا ال-نحر و افغانستان بودند. حکومت شوروی، هنگام اشغال افغانستان در سال های 1978-تا 1987م، حضور عمده و موثری در بلخ داشت.

  • Brief Timeline
  • Project Milestones
  • The BACH Project
  • Recent Articles

دری ]

Bactra—the Greek name under which pre-Islamic Balkh was known—encapsulated Bronze Age settlements around 2,000 BC when its ancient water systems were built.

It was a province of the Achaemenid Empire (sixth century BC), the capital of the Hellenistic kingdom of Bactria and a part of the Kushan Empire that flourished in the first to the third centuries AD.

The first surviving textual mention of ancient Bactria is in the Vendidad section of the Avesta, the Zoroastrian Holy Book. Bactria (Baxtri) is mentioned in the trilingual inscription of the Emperor Darius I (r. 522-486 BC) at Bisutun and Persepolis as one of the Achaemenid satrapies (provinces). According to varying traditions, Balkh was founded by the mythical Iranian kings Gusthasp, his father Luhrasp, or the first man, Gayumarth. The Zoroastrian Prophet Zoroaster is rumoured to have died in Balkh.

Read More

September 2011 - Launch of the BACH project

5-6 January 2012 - First BACH workshop in Oxford. Participants on the first day were limited to team members and special advisors to discuss the parameters of the BACH project, its training agenda, and practicalities, logistics and context. Day 2 included a wider audience of key experts on Afghan art, archaeology, documentary and narrative history of Balkh and comparable cities. Participants included Philippe Marquis, Roland Besenval, Edmund Bosworth, Nicholas Sims-Wiliams, Geoffrey Khan, Deborah Klimburg-Salter, James Howard-Johnston, Étienne de la Vaissière, Frantz Grenet, and Chahriyar Adle (by video link). Presentations were made on the basic topography of Balkh, the Nuh Gunbad (Hajji Piyada) site, and Zadiyan in the northern confines of the Balkh oasis, on coins, and Chinese and Arabic sources on historical Balkh. Comparanda from cities like Samarqand and Dehistan (Turkmenistan) were also considered.

April 2012 - First visit by BACH Oxford to Kabul conducted by Michael Jackson Bonner, aimed principally at working out the key elements and modalities for BACH cooperation on the ground, together with the Ministry of Information and Culture and the Délégation Archéologique Française en Afghanistan (DAFA).

Read More

The Balkh Art and Cultural Heritage project (BACH) is funded by the Leverhulme Trust and is housed at the Oriental Insititute, University of Oxford.

This project focuses on the site of Balkh in the north of Afghanistan, south of the Oxus (Amu Darya) River. It analyses a selection of archaeological artefacts and unexplored texts against which hypotheses concerning the development of early Islamic cities can be tested. Balkh was in existence (as 'Bactra') since at least the fifth century BC, becoming a major economic centre and flourishing from the third century BC before being significantly reduced (but not abandoned) in the thirteenth century through the Mongol invasions.

The BACH project is not just about research. An essential element concerns training. Each of BACH's scholarly experts acts as a mentor and trainer to an Afghan trainee to analyse the material culture from, or textual finds on, Balkh. Trainees obtain daily on-the-job training during focussed visits to Kabul by BACH team members. The training follows a pre-determined curriculum, and includes reading lists of books and articles to be discussed during training. Trainees obtain stipends, and have the opportunity to engage with an international network through their mentors.

Read More

Journal articles

Shaked, Shaul, "Early Persian Documents from Khorasan" Journal of Persianate Studies 6 (2013): pp 153-162

Azad, Arezou, "The Faḍāʾil-i Balkh and its place in Islamic historiography" IRANJournal of the British Institute of Persian Studies 50 (2012): pp 79-102

Azad, Arezou, "Female Mystics in Mediaeval Islam: the quiet legacy", Journal of Economic and Social History of the Orient 56 (2013): pp 53-88

Siméon P., 2012."Hulbuk: Architecture and Material Culture of the Capital of the Banijurids in Central Asia (ninth–eleventh centuries)", Muqarnas, An Annual on the Visual Cultures of the Islamic World, vol. 29, pp. 385-421.

Read More

Banner Image: Tepe Rustam of Balkh, thought to be the old Buddhist temple site of Naw Bahar. Photo by Arezou Azad

.