Error
  • The RokSprocket Module needs the RokSprocket Component enabled.
The Balkh Art and Cultural Heritage Project 

BACH Project News

گاهشماری مختصر

گاهشماری مختصر

باکتریا- نام یونانی بلخ که در دورۀ پیش از اسلام، بدان نام شناخته می شد- شامل آبادی عصر مـِـفـرَغ ( بـُرنز ) در حدود 2000 سال پیش از میلاد مسیح بود. دوره ای که نظام آبرسانی شهر ساخته شد. باکتریا، یکی از استان های امپراطوری هخامنشی ( سدۀ ششم پیش از میلاد)، پایتخت سلطنتی هلنی باکتریا و نیز بخشی از امپراطوری کوشانیان ( که از سدۀ اوّل تا سدۀ سوم بعد از میلاد در قدرت قرار داشتند)، بود. کهن ترین متنی که در آن به باکتریای باستان اشاره دارد، در وندیداد، از بخش های اوستا، کتاب مقدس زردشتیان آمده است. باکتریا (باختری) به عنوان یکی از ساتراپ ها (استان های) هخامنشی، در سنگ نوشته های سه زبانۀ  داریوش اوّل ( حکومت: 486-تا 522 پیش از میلاد)، در بیستون و نیز در تخت جمشید، مورد اشاره قرار گرفته است. برپایۀ روایات و سنت های گوناگون، باکتریا بوسیلۀ پادشاهان افسانه ای ایران، یعنی گشتاسپ، پدرش لهراسپ و یا نخستین انسان، کیومرث بنیان نهاده شده است. شایع است که زردشت، پیامبر زردشتیان، در بلخ درگذشته است.

اسکندر کبیر در سال 327 پیش از میلاد، امپراطوری هخامنشیان و سرزمین های شرقی آنها، از جمله باکتریا را درهم شکست. اسکندر با رُکسانا (روشنک)، دختر وُخشـارد، حاکم باکتریا در کوه آریامازش، در شمال باکتریا نزدیک سمرقند، ازدواج کرد. در سال 256 پیش از میلاد، باکتریا به یکی از مناطق سلطنتی هلنی و مستقل از سلوکیان مبدّل شد. در سدۀ دوم پیش از میلاد، مردم چادر نشین شمال، باکتریا را فتح کردند. از میان حاکمان جدید، کوشانیان به برتری دست یافتند. تا سدۀ نخست بعد از میلاد، گسترۀ امپراطوری کوشانیان تا مناطقی فراتر از بلخ یعنی تا قسمت اعظم شمال هند و مرزهای سرزمین سغد در آسیای میانه، گسترش یافت.    

اردشیر اوّل، پادشاه ساسانی(حکومت:22؟ تا-240 میلادی)، بر شاه کوشانی باکتریا چیره شد. ساسانیان تا زمان فتح مسلمانان، بر باکتریا حکومت می کردند. حکومت آنها، گاهی مستقیم ولی بیشتر اوقات به شکل غیر مستقیم و از طریق حاکمان محلی صورت می گرفت.

دربارۀ زمان و سرعت فـتح بلخ توسط سپاهیان مسلمان، روایات متفاوتی بیان شده است. عموماً براین نکته اتفاق نظر وجود دارد که فتح نهایی این شهر، در سال های 89-یا 90ق/ 707 یا-708م، توسط قتیبه بن مسلم صورت گرفته است، هنگامی که  نیزک ترخان، شورشی هپتالی سرکوب شد. بعد از غلبۀ مسلمانان، شهر بلخ در اوایل سدۀ اول هجری/ هشتم میلادی، در منطقه ای که تا شهر مرو( در ترکمنستان امروزی) امتداد یافته بود، به یکی از اصلی ترین مراکز زیستگاه اعراب، خراسان مبدل شد.

در طول دوران اولیۀ خلافت عباسیان (سده های 8- م)، از شهر بلخ به عنوان خاستگاه خانوادۀ وزیر پرور برمکی، یاد و تجلیل می شد. خانواده ای که  پدرانشان مدیران معبد و صومعۀ بودایی نوبهار بودند. بلخ به القاب باشکوهی همچون: مادر شهرها (ام البلاد)، گنبد اسلام (قبة الاسلام)، مزین شد و به یکی از مهمترین شهرهای تاریخی اسلامی در آسیای میانه مبدّل گردید. از ورود اسلام تا غلبۀ مغول در سال 618 ق/ 1220م، بلخ یکی از اصلی ترین مراکز تجارت تعلیم و تربیت، و فرهنگ بود.

در طول سده های 9- 12 میلادی، بلخ توسط  حکومت های محلی مختلفی اداره می شد. حکومت هایی که علیرغم برخورداری از سطح بسیار بالایی از استقلال، به خلافت عباسیان اظهار وفاداری می کردند. این حکومت ها عبارت بودند از:- طاهریان و  بانیجوریان (205- 257ق/ 821- 871م)، صفـّاریان ( 257- 287ق/ 871- 900م)، - سامانیان (287- 382ق/ 900- 992م)، غزنویان و قراخانیان ( 389- 453ق/ 999- 1043-4م)، سلجوقیان و اغوز- غوریان ( 435- 548ق/ 1043- 1153م)، قراختائیان و رعایا و خراج گذارانشان یعنی قراخانیان و غوریان (560- 601ق/ 1165- 1205م).

بلخ از مهمترین مراکزی بود که زبان پارسی نوین در آنجا گسترش یافت. بسیاری از شاعران فارسی زبان در این شهر به ظهور و شکوفایی رسیدند. شاعرانی مانند: ابو الموید بلخی (سدۀ 4ق/10م) و دقیقی بلخی ( د: حدود 370ق/ 980م)، از پیشگامان سرودن شاهنامه در زبان فارسی. شاعران دربار غزنویان، یعنی، عنصری بلخی( د: 431ق/ 1039- 40م) و انوری ابیوردی، تولد در ابیورد و مرگ در بلخ (د: 552 تا 559، یا 583ق/ 1157- 1164 یا 1187م). و مولانا جلال الدین محمد بلخی رومی ( د: 672ق/ 1273م).  

قدیمی ترین اثر به جا مانده، مربوط به تاریخ محلی بلخ، کتاب " فضائل بلخ" است که تالیف آن می بایست در دورۀ حکومت خوازمشاهیان (602- 617ق/ 1205- 1220م) صورت گرفته باشد.

در سده های اخیر، بلخ مورد منازعۀ فرمانروایانی قرار گرفت که برخاسته از کشورهای همسایه، یعنی ایران، هند، ماورا ال-نحر و افغانستان بودند. حکومت شوروی، هنگام اشغال افغانستان در سال های 1978-تا 1987م، حضور عمده و موثری در بلخ داشت.

Banner Image: Tepe Rustam of Balkh, thought to be the old Buddhist temple site of Naw Bahar. Photo by Arezou Azad

.